Gedragsverslaving

Wat is een gedragsverslaving?

Een gedragsverslaving is een verslaving waarbij iemand afhankelijk raakt van een bepaald gedrag in plaats van van een middel.

Voorbeelden zijn gokken, eten, gamen, seks of shoppen. Net als bij middelenverslaving verliest iemand de controle over het gedrag en gaat hij ermee door ondanks negatieve gevolgen.

Het verschil met een middelenverslaving is dat er geen externe stof wordt ingenomen. De overeenkomst is echter groot: ook bij gedragsverslaving raakt het beloningssysteem in de hersenen ontregeld. Het gedrag zorgt voor dopamine-afgifte, wat een gevoel van beloning of verlichting geeft. Na verloop van tijd is steeds meer of vaker gedrag nodig om hetzelfde effect te bereiken, en ontstaat dwangmatig gedrag. In de hersenen werken gedrags- en middelenverslaving dus grotendeels hetzelfde.

Kenmerken en symptomen van een gedragsverslaving

  • Verlies van controle over het gedrag
  • Sterke drang of obsessie
  • Steeds meer tijd besteden aan het gedrag
  • Mislukte pogingen om te stoppen of minderen
  • Gedrag gebruiken om stress, spanning of negatieve gevoelens te dempen
  • Doorgaan ondanks negatieve gevolgen

Risico’s van een verslaving aan medicatie

  • Psychische klachten zoals angst en depressie
  • Relatieproblemen en sociale isolatie
  • Problemen op werk of school
  • Financiële problemen (bijv. bij gokken & gokken)
  • Schaamte en verminderd zelfbeeld
  • Verhoogde kans op andere verslavingen

Veelvoorkomende gedragsverslavingen

Gokken kan in eerste instantie onschuldig lijken, maar wanneer het gedrag progressief escaleert – met steeds hogere inzetten en frequenter spelen – kan dit uitmonden in een verslaving. Die verslaving werkt doordat de hersenen steeds sterker reageren op beloningen en daardoor het gedrag blijven versterken.

Lees meer over gokverslaving

Bij eetverslaving draait het om dwangmatig eten, vaak van grote hoeveelheden of specifiek suikerrijk en vet voedsel. Het eten wordt gebruikt om emoties te reguleren, zoals stress, verdriet of leegte. Controle ontbreekt en schuldgevoelens volgen vaak na het eetgedrag. Eetverslaving kan leiden tot overgewicht, lichamelijke klachten en ernstige psychische belasting.
Gameverslaving kenmerkt zich door excessief gamen waarbij andere levensgebieden worden verwaarloosd. Spelers blijven doorgaan door beloningen, levels en sociale status in games. Stoppen veroorzaakt onrust of prikkelbaarheid. Vooral online games met continue doelen en beloningen vergroten het risico op verslaving.

Bij jongeren komt gedragsverslaving relatief vaak voor, vooral in de vorm van game- en internetverslaving. Online games, sociale media en streamingplatforms zijn continu beschikbaar en sterk belonend.

Jongeren zijn extra gevoelig omdat hun hersenen nog in ontwikkeling zijn, met name het deel dat impulsen remt en langetermijngevolgen overziet.

Game- en internetverslaving bij jongeren uit zich vaak in:

  • excessief schermgebruik
  • verlies van interesse in offline activiteiten
  • prikkelbaarheid of boosheid bij begrenzing
  • slaapproblemen en vermoeidheid
  • dalende schoolprestaties
  • sociaal terugtrekgedrag

Ouders en omgeving merken het probleem soms laat, omdat digitaal gedrag sterk is genormaliseerd. Vroege signalering en begeleiding zijn belangrijk om te voorkomen dat het gedrag vastgroeit in volwassenheid. Behandeling richt zich meestal op gedragsregulatie, structuur, ouderbegeleiding en het versterken van offline vaardigheden.

Seksverslaving (SLA: Sex Love Addiction), ook wel seksueel compulsief gedrag genoemd, uit zich in dwangmatig bezig zijn met seks, porno, datingapps of seksuele fantasieën. Het gedrag wordt ingezet om spanning of negatieve emoties te verminderen, maar leidt vaak tot schaamte, relatieproblemen en verlies van controle. De frequentie en impact nemen geleidelijk toe.
Bij een social media-verslaving is iemand dwangmatig bezig met platforms zoals Instagram, TikTok, Snapchat of Facebook. Likes, reacties en meldingen zorgen voor korte beloningsmomenten die het brein blijven prikkelen. Het gebruik neemt toe, terwijl stoppen onrust, leegte of irritatie veroorzaakt. Social media-verslaving kan leiden tot concentratieproblemen, slaaptekort, verminderd zelfbeeld en sociale vergelijking.
Werkverslaving kenmerkt zich door een dwangmatige behoefte om te werken, ook wanneer dit ten koste gaat van gezondheid, relaties en ontspanning. Rust en vrije tijd voelen onprettig of zinloos. Werk wordt gebruikt om gevoelens van onzekerheid, schuld of controleverlies te vermijden. Langdurige werkverslaving vergroot het risico op burn-out, lichamelijke klachten en emotionele uitputting.
Bij sport- of fitnessverslaving wordt bewegen dwangmatig en verliest het zijn gezonde functie. Trainen krijgt altijd prioriteit, ook bij blessures, ziekte of uitputting. Het gedrag draait vaak om controle, prestatiedrang of lichaamsbeeld. Stoppen leidt tot onrust of schuldgevoel. Risico’s zijn overbelasting, blessures, hormonale verstoringen en sociale isolatie.

Bij shopverslaving is er sprake van dwangmatig kopen, vaak impulsief en zonder daadwerkelijke behoefte. Het kopen zelf geeft een kortdurend gevoel van opluchting of controle. Daarna volgen vaak schuldgevoel en stress, vooral door financiële gevolgen. Online winkelen maakt deze verslaving extra toegankelijk.

Hulp en behandeling bij gedragsverslaving

Behandeling van een gedragsverslaving richt zich op het doorbreken van dwangmatig gedrag en het herstellen van controle. Vaak bestaat de behandeling uit gesprekstherapie, zoals cognitieve gedragstherapie, waarbij inzicht wordt verkregen in triggers, gedachten en patronen die de verslaving in stand houden. Daarnaast is er aandacht voor onderliggende factoren zoals stress, trauma, somberheid of perfectionisme. Praktische ondersteuning, het aanbrengen van structuur en het leren omgaan met verleidingen spelen een belangrijke rol.

Bij jongeren wordt de omgeving actief betrokken. Vroege herkenning en professionele begeleiding vergroten de kans op duurzaam herstel en voorkomen verdere schade.

Wat kun je doen als naaste?

Als naaste is het belangrijk om het gedrag bespreekbaar te maken zonder te oordelen. Benoem concreet wat je ziet en welke zorgen je hebt, en vermijd verwijten of beschuldigingen. Je kunt het gedrag niet controleren of oplossen, maar wel grenzen stellen, bijvoorbeeld wanneer het gedrag invloed heeft op financiën, veiligheid, relaties of dagelijks functioneren. Door consequent te zijn voorkom je dat het probleem onbedoeld in stand blijft.

Zoek daarnaast ook zelf steun; leven naast iemand met een verslaving is belastend. Praat met anderen, vraag onze hulp en zorg goed voor jezelf. 

Hoe kan ik iemand die verslaafd is helpen?

Hoe lang of kort je al in deze situatie zit maakt niet uit, er zijn stappen die je kunt zetten om de situatie te veranderen.
Geef jezelf vooral niet de schuld! Wil je weten wat wij kunnen doen om je te helpen?

Aankomende workshops

Lezing gokverslaving

Lezing gokverslaving

Partners

Partners

Grenzen Stellen

Grenzen Stellen

Herstel

Herstel

Loslaten, hoe doe je dat?

Loslaten... hoe doe je dat?

Inzicht in jouw rol als naaste

Inzicht in jouw rol als naaste

Loslaten, hoe doe je dat?

Loslaten... hoe doe je dat?

Grenzen Stellen

Grenzen Stellen